Czym pisano na pergaminie?

Zanim papier stał się wszechobecnym nośnikiem informacji, przez wieki to pergamin królował w skryptoriach i kancelariach, przechowując mądrość, prawo i literaturę. Ale czy zastanawialiście się kiedyś, czym tak naprawdę pisano na tej niezwykłej powierzchni, która przetrwała wieki, często w lepszym stanie niż współczesne dokumenty?

Historia pergaminu: Niezwykły nośnik wiedzy

Pergamin, wynaleziony (a raczej udoskonalony) w starożytnej Pergamo, to materiał piśmienniczy wytwarzany ze skór zwierzęcych – najczęściej cielęcych, owczych lub kozich. Po odpowiedniej obróbce, polegającej na oczyszczeniu, wapnowaniu, rozciąganiu i wygładzaniu, skóra stawała się trwała, elastyczna i idealna do pisania. Jego wytrzymałość sprawiła, że był preferowany do tworzenia najważniejszych dokumentów i ksiąg przez całe średniowiecze.

Narzędzia pisarskie: Od pióra do stalówki

• Pióra gęsie (i inne ptasie): Były to najbardziej rozpowszechnione narzędzia. Wykonane z twardych piór dużych ptaków (gęsi, łabędzi, krukowatych), wymagały precyzyjnego przycięcia końcówki (stalówki) i regularnego ostrzenia. Służyły do kaligrafii i codziennego pisania, pozwalając na różnicowanie grubości linii w zależności od nacisku i kąta.
• Trzciny pisarskie: Starsze niż pióra ptasie, używane już w starożytności, zwłaszcza w kulturach śródziemnomorskich. Były prostsze w przygotowaniu, ale oferowały mniejszą elastyczność i precyzję niż pióra gęsie.
• Metalowe stalówki: Pojawiły się znacznie później, zyskując popularność dopiero w nowożytności. W średniowieczu były rzadkością, choć znano ich prototypy.

Atramenty: Tajemnica trwałości średniowiecznych manuskryptów

To, czym pisano na pergaminie, było równie ważne jak sam pergamin. Atramenty średniowieczne były prawdziwym arcydziełem alchemii i rzemiosła. Najpopularniejszym i najbardziej trwałym był atrament żelazowo-galusowy.

• Atrament żelazowo-galusowy: Jego receptura opierała się na soli żelaza (najczęściej siarczanie żelaza), garbnikach pozyskiwanych z galasówek (wyrośli na liściach dębu, spowodowanych przez owady), oraz spoiwie, zazwyczaj gumie arabskiej. Po napisaniu, atrament początkowo był blady, ale pod wpływem tlenu i wilgoci utleniał się, stając się intensywnie czarny. Co ciekawe, z czasem mógł nieco "wgryzać się" w pergamin, co paradoksalnie zwiększało jego trwałość.
• Atrament sadzowy (węglowy): Starszy typ atramentu, używany już w starożytnym Egipcie i Rzymie. Wytwarzany z sadzy (węgla drzewnego) zmieszanej z wodą i spoiwem (np. gumą arabską). Był mniej trwały niż żelazowo-galusowy, ponieważ nie wnikał w strukturę pergaminu, lecz osadzał się na jego powierzchni. Był jednak łatwiejszy do usunięcia, co miało swoje wady i zalety.
• Kolorowe atramenty: Do iluminacji i zdobień używano szerokiej gamy pigmentów. Czerwień często pochodziła z cynobru (siarczku rtęci), błękit z lapis lazuli (szczególnie cenny), czy też z indygo. Złoto i srebro nakładano w postaci płatków lub proszku, mieszanego ze spoiwem.

Proces pisania: Precyzja i cierpliwość

Pisanie na pergaminie było procesem wymagającym ogromnej precyzji i cierpliwości. Przed rozpoczęciem pracy, pergamin musiał być odpowiednio przygotowany – wygładzony, a często również "sized" (pokryty warstwą kleju, aby atrament nie rozlewał się). Skryba najpierw rysował linie pomocnicze (często niewidoczne dla oka po zakończeniu pracy), a dopiero potem przystępował do pisania, dbając o jednolity styl pisma i estetykę.

Ciekawostki ze świata pergaminu

• Palimpsesty: Ze względu na wysoką wartość pergaminu, często zdarzało się, że stare teksty były zeskrobywane lub zmywane, a na tej samej powierzchni pisano nowe. Takie "recyklingowane" manuskrypty nazywa się palimpsestami. Dzięki nowoczesnym technikom, takim jak multispektralne obrazowanie, często udaje się odczytać pierwotne, zatarte teksty, odkrywając bezcenne dzieła, które inaczej zaginęłyby w historii.
• Trwałość vs. koszt: Pergamin był niezwykle drogi w produkcji. Stworzenie jednej księgi wymagało skór z wielu zwierząt, co czyniło go luksusowym materiałem dostępnym głównie dla klasztorów, dworów królewskich i bogatych mecenasów. To wyjaśnia, dlaczego księgi były tak cenne i dlaczego palimpsesty były powszechne.
• Złote litery: W najbardziej luksusowych manuskryptach, szczególnie tych przeznaczonych dla władców czy na uroczystości religijne, używano prawdziwego złota do pisania inicjałów, tytułów czy nawet całych fragmentów tekstu. Proces ten był niezwykle skomplikowany i wymagał specjalistycznych umiejętności.

Pisanie na pergaminie to nie tylko technika, ale cała sztuka, która ukształtowała sposób, w jaki wiedza była przechowywana i przekazywana przez wieki. Od piór gęsich, przez trwałe atramenty, aż po cierpliwość skrybów – każdy element przyczyniał się do powstania dziedzictwa, które podziwiamy do dziś.