Ocieplenie klimatu powoduje nowe choroby

Zmiany klimatyczne to temat, który dominuje w mediach, często skupiając się na topniejących lodowcach czy ekstremalnych zjawiskach pogodowych. Rzadziej jednak mówi się o ich bezpośrednim wpływie na nasze zdrowie, a konkretnie – o tym, jak ocieplenie klimatu otwiera drzwi dla nowych chorób i redefiniuje mapę zagrożeń epidemiologicznych. To wyzwanie, które wymaga naszej uwagi i zrozumienia, by skutecznie mu sprostać.

Jak Ocieplenie klimatu wpływa na zdrowie publiczne?

Mechanizmy, za pośrednictwem których zmiany klimatyczne wpływają na rozprzestrzenianie się chorób, są złożone i wielowymiarowe. Głównym czynnikiem jest wzrost średnich temperatur, który sprzyja ekspansji geograficznej wielu patogenów i ich wektorów, czyli organizmów przenoszących choroby (np. komarów, kleszczy). Wydłużają się okresy ich aktywności, a także przyspiesza cykl rozwojowy drobnoustrojów w ich ciałach.

Poza tym, ekstremalne zjawiska pogodowe, takie jak powodzie czy susze, odgrywają kluczową rolę. Powodzie mogą prowadzić do zanieczyszczenia źródeł wody pitnej, sprzyjając rozprzestrzenianiu się chorób przenoszonych drogą pokarmową i wodną. Susze natomiast zmuszają ludzi i zwierzęta do gromadzenia się wokół nielicznych pozostałych źródeł wody, co zwiększa ryzyko transmisji patogenów. Zmiany w ekosystemach i siedliskach zwierząt również przyczyniają się do częstszego kontaktu człowieka z dzikimi gatunkami, co może prowadzić do pojawienia się nowych chorób odzwierzęcych.

Choroby wektorowe: niewidzialni wędrowcy

Jednym z najbardziej widocznych skutków ocieplenia klimatu jest rozprzestrzenianie się chorób wektorowych na nowe obszary. Organizmy takie jak komary i kleszcze, które wcześniej występowały tylko w cieplejszych rejonach, teraz adaptują się do życia w umiarkowanych strefach klimatycznych, w tym w Europie Środkowej.

• Malaria i denga: Komary przenoszące te choroby, np. Aedes aegypti i Aedes albopictus (komar tygrysi), są coraz częściej spotykane w krajach śródziemnomorskich, a pojedyncze przypadki dengi pojawiają się lokalnie, bez podróży do tropików. Wzrost temperatury skraca cykl rozwojowy wirusa w ciele komara, co oznacza, że komar staje się zakaźny szybciej.
• Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM): Kleszcze, główne wektory tych chorób, mają dłuższe okresy aktywności w ciągu roku, a ich zasięg geograficzny rozszerza się na północ i na wyższe wysokości. To oznacza, że ryzyko ukąszenia i zakażenia wzrasta.

Ciekawostka: Już w 2010 roku odnotowano pierwszy przypadek dengi przeniesiony lokalnie w Chorwacji, co było sygnałem, że południowa Europa staje się potencjalnym terenem dla tych tropikalnych chorób.

Wodne zagrożenia: powódź i susza

Zaburzenia cyklu hydrologicznego, takie jak intensywne opady prowadzące do powodzi, a następnie długotrwałe susze, stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego.

• Choroby przenoszone przez wodę: Powodzie mogą zanieczyścić studnie i sieci wodociągowe ściekami, bakteriami i wirusami, prowadząc do ognisk cholery, duru brzusznego, giardiozy czy kryptosporydiozy. Brak dostępu do czystej wody pitnej w wyniku susz również zmusza ludzi do korzystania z mniej bezpiecznych źródeł, zwiększając ryzyko.
• Zagrożenia chemiczne: Wody powodziowe mogą również roznosić substancje chemiczne z terenów przemysłowych lub rolniczych, stwarzając dodatkowe zagrożenia toksykologiczne.

Nowe wyzwania dla układu oddechowego i alergików

Ocieplenie klimatu wpływa także na jakość powietrza i rozprzestrzenianie się alergenów. Dłuższe i intensywniejsze sezony pylenia roślin, a także wzrost stężenia dwutlenku węgla, który sprzyja szybszemu wzrostowi roślin produkujących pyłki, mogą nasilać objawy alergii i astmy. Fale upałów z kolei pogarszają jakość powietrza, zwiększając stężenie ozonu przygruntowego i drobnych cząstek stałych, co jest szczególnie niebezpieczne dla osób z chorobami układu oddechowego.

Co możemy zrobić? Strategie adaptacji i prewencji

W obliczu tych nowych wyzwań, kluczowe jest rozwijanie strategii adaptacji i prewencji. Działania te muszą obejmować zarówno perspektywę globalną, jak i lokalną oraz indywidualną.

• Monitoring i wczesne ostrzeganie: Rozwój systemów monitorowania wektorów chorób i patogenów, a także skutecznych systemów wczesnego ostrzegania o zagrożeniach epidemiologicznych, jest niezbędny. Pozwala to na szybką reakcję i wdrożenie środków zapobiegawczych.
• Ulepszanie infrastruktury sanitarnej: Inwestycje w bezpieczne systemy wodociągowe i kanalizacyjne, odporne na ekstremalne warunki pogodowe, są fundamentalne dla zapobiegania chorobom przenoszonym przez wodę.
• Edukacja i świadomość: Podnoszenie świadomości społecznej na temat zagrożeń związanych ze zmianami klimatu i chorobami jest kluczowe. Wiedza o tym, jak chronić się przed ukąszeniami kleszczy i komarów, jak dbać o higienę wody i żywności, a także jak rozpoznawać objawy nowych chorób, może uratować życie.
• Badania i rozwój: Inwestycje w badania nad nowymi szczepionkami, lekami i metodami kontroli wektorów są niezbędne do skutecznej walki z rozprzestrzeniającymi się patogenami.
• Zmniejszanie emisji gazów cieplarnianych: Długoterminowym celem powinno być oczywiście zmniejszenie globalnych emisji gazów cieplarnianych, aby spowolnić tempo ocieplenia klimatu i ograniczyć jego negatywne konsekwencje dla zdrowia.

Zrozumienie, że zdrowie planety jest nierozerwalnie związane ze zdrowiem człowieka, jest pierwszym krokiem do skutecznego działania. Ocieplenie klimatu to nie tylko kwestia środowiskowa, ale przede wszystkim wyzwanie dla globalnego zdrowia publicznego, które wymaga zintegrowanego i przemyślanego podejścia.