Odkleszczowe zapalenie mózgu, przyczyny, objawy, leczenie

Kleszcze, te niewielkie pajęczaki, bywają niedoceniane, a ich ukąszenie może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Jedną z najgroźniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze jest odkleszczowe zapalenie mózgu (OZM) – schorzenie, które potrafi siać spustoszenie w naszym układzie nerwowym. Czy wiesz, jak się przed nim uchronić i co robić, gdy podejrzewasz zakażenie?

Czym jest odkleszczowe zapalenie mózgu (OZM)?

Odkleszczowe zapalenie mózgu (OZM) to ostra choroba wirusowa ośrodkowego układu nerwowego, wywoływana przez wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV). Wirus ten należy do rodziny Flaviviridae i jest przenoszony głównie przez ukąszenia zakażonych kleszczy. Choroba może przybrać różny przebieg – od łagodnych, grypopodobnych objawów, po ciężkie zapalenie mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych lub rdzenia kręgowego, które może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych, a nawet śmierci.

Jak dochodzi do zakażenia? Przyczyny OZM

Główną i niemal wyłączną drogą zakażenia wirusem OZM jest ukąszenie przez zakażonego kleszcza. W Europie najczęściej są to kleszcze pospolite (Ixodes ricinus), natomiast w Azji występują inne gatunki. Wirus znajduje się w ślinie kleszcza i jest wstrzykiwany do organizmu żywiciela niemal natychmiast po ukąszeniu, co odróżnia OZM od boreliozy, gdzie ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem żerowania kleszcza.

• Obszary endemiczne: Wirus OZM występuje w wielu regionach Europy i Azji. W Polsce obszary endemiczne to głównie województwa podlaskie, warmińsko-mazurskie, mazowieckie i lubelskie, ale ryzyko ukąszenia zakażonego kleszcza istnieje praktycznie na terenie całego kraju, zwłaszcza w lasach, na łąkach i w parkach.
• Pora roku: Największe ryzyko zakażenia przypada na okres wzmożonej aktywności kleszczy, czyli od wczesnej wiosny do późnej jesieni, ze szczytem w miesiącach letnich.
• Rzadkie drogi zakażenia: W bardzo rzadkich przypadkach do zakażenia może dojść poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka lub produktów mlecznych pochodzących od zakażonych zwierząt (np. kóz, owiec, krów), które zostały ukąszone przez zakażonego kleszcza.

Objawy odkleszczowego zapalenia mózgu: Fazy choroby

Przebieg OZM często ma charakter dwufazowy, co jest jego charakterystyczną cechą. Nie u każdego pacjenta występują obie fazy, a u niektórych choroba może przebiegać bezobjawowo lub bardzo łagodnie.

Pierwsza faza (faza prodromalna)

Pojawia się zazwyczaj po 7-14 dniach od ukąszenia kleszcza (okres inkubacji wynosi od 2 do 28 dni). Objawy są niespecyficzne i przypominają grypę:

• Gorączka (do 38°C)
• Bóle głowy i mięśni
• Ogólne osłabienie, zmęczenie
• Nudności

Ta faza trwa zazwyczaj kilka dni, po czym następuje okres poprawy samopoczucia (tzw. "okres bezobjawowy"), który może trwać od kilku dni do tygodnia.

Druga faza (faza neurologiczna)

Występuje u około 20-30% zakażonych osób i jest znacznie poważniejsza. Wirus atakuje ośrodkowy układ nerwowy, prowadząc do:

• Wysokiej gorączki (często powyżej 39°C)
• Silnych bólów głowy
• Sztywności karku
• Nudności, wymiotów
• Światłowstrętu
• Zawrotów głowy
• Zaburzeń świadomości, dezorientacji
• Drgawek, porażeń (w tym porażeń nerwów czaszkowych)
• Zaburzeń równowagi i koordynacji
• Zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (meningitis), zapalenia mózgu (encephalitis) lub zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego (meningoencephalomyelitis).

Pamiętaj: W przypadku wystąpienia jakichkolwiek niepokojących objawów po ukąszeniu kleszcza, niezwłocznie skonsultuj się z lekarzem.

Diagnostyka i leczenie OZM

Diagnostyka OZM opiera się na badaniach serologicznych krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego, które wykrywają przeciwciała klasy IgM i IgG specyficzne dla wirusa TBEV. Ważny jest również wywiad epidemiologiczny (czy pacjent był w rejonie endemicznym, czy miał kontakt z kleszczem).

Niestety, na odkleszczowe zapalenie mózgu nie ma specyficznego leku przeciwwirusowego. Leczenie jest wyłącznie objawowe i wspierające. Polega na łagodzeniu objawów, takich jak gorączka i ból, oraz na utrzymywaniu funkcji życiowych pacjenta. W cięższych przypadkach może być konieczna hospitalizacja i intensywna terapia.

Warto wiedzieć: Proces rekonwalescencji po ciężkim przebiegu OZM może być długotrwały i wymagać rehabilitacji ze względu na możliwe trwałe powikłania neurologiczne, takie jak niedowłady, zaburzenia mowy, pamięci czy koncentracji.

Skuteczne metody zapobiegania OZM

Ponieważ leczenie OZM jest jedynie objawowe, kluczowe znaczenie ma profilaktyka. Istnieją bardzo skuteczne sposoby, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia.

Szczepienia ochronne

To najskuteczniejsza metoda zapobiegania odkleszczowemu zapaleniu mózgu. Szczepionka jest bezpieczna i dostępna. Zalecana jest osobom mieszkającym lub podróżującym do obszarów endemicznych, a także osobom zawodowo narażonym na ukąszenia kleszczy (np. leśnicy, rolnicy).

• Schemat szczepienia: Podstawowy schemat obejmuje 3 dawki. Dwie pierwsze dawki podaje się w odstępie 1-3 miesięcy, a trzecią po 5-12 miesiącach od drugiej. Dawki przypominające są zalecane co 3-5 lat.
• Kiedy się szczepić: Najlepiej rozpocząć szczepienia w okresie jesienno-zimowym, aby przed sezonem aktywności kleszczy uzyskać pełną odporność.

Inne metody ochrony przed kleszczami

Niezależnie od szczepień, zawsze warto stosować podstawowe zasady ochrony przed kleszczami:

• Odpowiedni ubiór: Podczas spacerów po lesie czy łące zakładaj długie spodnie, długie rękawy, zakryte buty i czapkę. Jasne ubrania ułatwiają zauważenie kleszcza.
• Repelenty: Używaj środków odstraszających kleszcze (zawierających DEET lub ikarydynę) na skórę i ubranie. Zawsze stosuj się do zaleceń producenta.
• Unikanie zarośli: Staraj się nie chodzić po wysokich trawach, krzewach i zaroślach, gdzie kleszcze najczęściej bytują.
• Przegląd ciała po powrocie: Po każdej aktywności na świeżym powietrzu dokładnie obejrzyj całe ciało, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc, gdzie skóra jest delikatna (pachy, pachwiny, zgięcia kolan, za uszami, skóra głowy).
• Prawidłowe usuwanie kleszczy: Jeśli znajdziesz kleszcza, usuń go jak najszybciej za pomocą pęsety lub specjalnego narzędzia, chwytając go jak najbliżej skóry i wyciągając zdecydowanym ruchem. Nie smaruj kleszcza masłem czy alkoholem.

Odkleszczowe zapalenie mózgu a borelioza: Różnice

Choć obie choroby przenoszone są przez kleszcze, są to zupełnie różne schorzenia, wywoływane przez inne patogeny i mające inny przebieg:

• Czynnik sprawczy: OZM wywołuje wirus, boreliozę – bakteria (Borrelia burgdorferi).
• Czas zakażenia: Wirus OZM przenosi się natychmiast po ukąszeniu, bakterie boreliozy potrzebują kilku-kilkunastu godzin żerowania kleszcza.
• Objawy: OZM to przede wszystkim choroba ośrodkowego układu nerwowego, borelioza może atakować stawy, skórę, serce i układ nerwowy, a jej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący (którego nie ma w OZM).
• Leczenie: OZM – leczenie objawowe, borelioza – antybiotykoterapia.
• Szczepionka: Dostępna jest szczepionka przeciwko OZM, brak szczepionki przeciwko boreliozie dla ludzi.

Ważne podsumowanie

Odkleszczowe zapalenie mózgu to poważne zagrożenie zdrowotne, którego nie należy lekceważyć. Świadomość ryzyka, znajomość objawów i przede wszystkim skuteczna profilaktyka, w tym szczepienia ochronne, są kluczowe w walce z tą chorobą. Dbaj o siebie i swoich bliskich, szczególnie podczas aktywności na świeżym powietrzu w rejonach występowania kleszczy. W razie wątpliwości lub niepokojących objawów, zawsze skonsultuj się z lekarzem.