180 mln zł na zakup podręczników. Czy otwarte podręczniki nie byłyby lepsze?

Wyobraź sobie świat, gdzie dostęp do wiedzy nie jest dyktowany metką z ceną książki. Każdego roku, miliony złotych są przeznaczane na podręczniki, a sama kwota 180 milionów złotych na ich zakup budzi pytania o efektywność obecnego systemu. Czy istnieje alternatywa, która mogłaby zrewolucjonizować edukację, jednocześnie oszczędzając publiczne środki i ułatwiając dostęp do wiedzy?

Ogromne wydatki na podręczniki: gdzie trafiają miliony?

System edukacji w wielu krajach, w tym w Polsce, od lat zmaga się z wyzwaniem kosztów podręczników. Kwota 180 milionów złotych przeznaczana na ich zakup to znacząca część budżetu, która co roku obciąża zarówno państwo, samorządy, jak i portfele rodziców. Tradycyjny model zakłada produkcję, dystrybucję i sprzedaż fizycznych książek, które po kilku latach często stają się nieaktualne lub zniszczone, wymagając ponownego zakupu. To cykl, który generuje stałe i wysokie koszty.

Cykl życia tradycyjnego podręcznika

Żywot tradycyjnego podręcznika jest z góry określony. Zaczyna się od procesu tworzenia i wydawania przez komercyjne firmy, następnie trafia do dystrybucji, a finalnie na półki szkolnych bibliotek lub do domów uczniów. Problem pojawia się, gdy zmienia się podstawa programowa lub gdy książki ulegają zużyciu. Wówczas cała operacja zakupu musi być powtórzona, co prowadzi do nieustających wydatków. Brak elastyczności i długi czas aktualizacji to jego kluczowe wady.

Czym są otwarte podręczniki?

W odpowiedzi na te wyzwania, coraz głośniej mówi się o koncepcji otwartych podręczników. Czym właściwie są? To zasoby edukacyjne dostępne bezpłatnie, często w formie cyfrowej, które mogą być legalnie używane, kopiowane, dystrybuowane, a nawet modyfikowane przez użytkowników. Ich fundamentem są licencje otwarte, takie jak Creative Commons, które określają warunki korzystania z materiałów. Otwartość oznacza tu nie tylko brak opłat, ale także swobodę dostosowania treści do indywidualnych potrzeb uczniów i nauczycieli.

Kluczowe cechy otwartych zasobów edukacyjnych (OZE)

Otwarte zasoby edukacyjne (OZE), w tym otwarte podręczniki, charakteryzują się pięcioma podstawowymi "uprawnieniami", często nazywanymi "5R":

• Retain (Zachowanie): Prawo do tworzenia, posiadania i kontrolowania kopii zasobu (np. pobranie i przechowywanie pliku PDF).
• Reuse (Wykorzystanie): Prawo do używania zasobu w szerokim zakresie sposobów (np. w klasie, na stronie internetowej, w badaniach).
• Revise (Modyfikowanie): Prawo do adaptowania, dostosowywania, modyfikowania lub zmieniania zasobu (np. tłumaczenie na inny język, dodanie przykładów).
• Remix (Łączenie): Prawo do łączenia oryginalnego lub zmodyfikowanego zasobu z innymi materiałami w celu stworzenia czegoś nowego (np. połączenie rozdziałów z różnych podręczników).
• Redistribute (Rozpowszechnianie): Prawo do udostępniania kopii oryginalnych lub zmodyfikowanych zasobów innym (np. udostępnianie zmodyfikowanego podręcznika kolegom).

Te uprawnienia stanowią o ich rewolucyjnym potencjale.

Zalety otwartych podręczników: dlaczego warto rozważyć?

Argumentów za otwartymi podręcznikami jest wiele. Ich wdrożenie mogłoby przynieść znaczące korzyści na wielu płaszczyznach.

• Oszczędność kosztów: To najbardziej oczywista zaleta. Rezygnacja z corocznych, masowych zakupów tradycyjnych podręczników pozwoliłaby zaoszczędzić miliony złotych, które mogłyby zostać przeznaczone na inne, równie ważne obszary edukacji, takie jak rozwój technologiczny szkół czy szkolenia nauczycieli.
• Dostępność i równość: Otwartość oznacza powszechny dostęp do wiedzy, niezależnie od statusu materialnego rodziny. Każdy uczeń, w każdym zakątku kraju, miałby dostęp do tych samych, wysokiej jakości materiałów. To realne narzędzie do zmniejszania nierówności edukacyjnych.
• Aktualność i elastyczność: Cyfrowe otwarte podręczniki można łatwo i szybko aktualizować. Zmiana podstawy programowej? Nowe odkrycia naukowe? Nie ma problemu z natychmiastowym wprowadzeniem poprawek. Nauczyciele mogą również dostosowywać treści do specyfiki swojej klasy, regionu czy indywidualnych potrzeb uczniów.
• Wspieranie innowacji: Możliwość modyfikacji i remiksowania treści zachęca nauczycieli do kreatywności i tworzenia własnych, unikalnych materiałów. To buduje społeczność edukatorów współpracujących nad doskonaleniem zasobów.
• Ekologia: Mniej drukowanych książek to mniej zużytego papieru, mniejsze obciążenie środowiska związane z produkcją i transportem.

Przykłady i sukcesy otwartych podręczników na świecie

Idea otwartych podręczników nie jest nowa i z powodzeniem funkcjonuje w wielu krajach. Na przykład, organizacja OpenStax w Stanach Zjednoczonych oferuje bezpłatne, recenzowane podręczniki akademickie, z których korzystają miliony studentów, generując ogromne oszczędności. W Kanadzie, prowincja Kolumbia Brytyjska aktywnie promuje i finansuje tworzenie otwartych zasobów edukacyjnych, widząc w nich klucz do poprawy dostępności edukacji. Te przykłady pokazują, że model ten jest nie tylko wykonalny, ale i niezwykle efektywny.

Wyzwania i obawy związane z otwartymi podręcznikami

Mimo licznych zalet, wdrożenie otwartych podręczników wiąże się również z pewnymi wyzwaniami, które należy rozważyć.

• Jakość i weryfikacja: Kluczową kwestią jest zapewnienie wysokiej jakości merytorycznej i pedagogicznej. Potrzebny jest system recenzowania i weryfikacji, który gwarantowałby poprawność i zgodność z programem nauczania.
• Inwestycje początkowe: Chociaż otwarte podręczniki są bezpłatne dla użytkownika końcowego, ich stworzenie wymaga początkowych inwestycji w autorów, redaktorów, grafików i platformy technologiczne. To jednak inwestycja, która zwraca się wielokrotnie w długiej perspektywie.
• Przeszkolenie nauczycieli: Przejście na otwarte zasoby wymaga od nauczycieli nowych kompetencji – umiejętności wyszukiwania, oceniania, adaptowania, a nawet tworzenia własnych materiałów. Niezbędne są programy szkoleniowe.
• Dostęp do technologii: Choć coraz więcej uczniów ma dostęp do urządzeń cyfrowych, nie można zapominać o tych, którzy mogą go nie mieć. Konieczne jest zapewnienie równości poprzez dostęp do sprzętu lub możliwość łatwego i taniego wydruku treści.

Przyszłość edukacji: hybrydowy model?

Czy otwarte podręczniki są receptą na wszystkie bolączki? Prawdopodobnie nie w pojedynkę. Najbardziej realistycznym i efektywnym rozwiązaniem może być model hybrydowy, łączący zalety tradycyjnych, recenzowanych materiałów z elastycznością i dostępnością otwartych zasobów. Ważne jest, aby podejść do tematu strategicznie, planując długoterminowe inwestycje i zmiany systemowe, które pozwolą na pełne wykorzystanie potencjału otwartych podręczników.

Debata na temat 180 milionów złotych wydawanych na podręczniki to nie tylko kwestia ekonomii, ale przede wszystkim wizji przyszłości edukacji. Otwarte podręczniki oferują realną szansę na demokratyzację dostępu do wiedzy, zwiększenie elastyczności nauczania i znaczące oszczędności. Ich pełne wdrożenie wymaga przemyślanych działań, ale potencjalne korzyści dla uczniów, nauczycieli i całego systemu edukacji są nie do przecenienia. Czy nadszedł czas, aby odważnie postawić na otwartość?